Wykorzystanie wiedzy o typach umysłu w pracy wychowawczej z młodzieżą szkoły ponadgimnazjalnej – praktyczny poradnik dla twórczych wychowawców


Co warto wiedzieć o preferencjach poznawczych swoich uczniów? Jak wykorzystać wiedzę o typach umysłu w pracy z zespołem klasowym?

W nowej rzeczywistości szkolnej, stanowiącej tak ważne środowisko oddziaływania na młodego człowieka, potrzeba ciągłego poszukiwania skutecznych form, metod pracy,  potrzeba wychowawców wiarygodnych, wierzących w sens swojej pracy, elastycznych, otwartych,  którzy w stosunku do uczniów są partnerscy, wspierający i komunikatywni.

Uświadomienie sobie i uwzględnienie w pracy wychowawczej faktu, iż młodzi ludzie istotnie różnią się pod względem typów umysłowości, może być nieocenioną pomocą
w planowaniu pracy nad kształtowaniem pozytywnych postaw młodzieży.

Z teorii Junga wynika, że przewaga percepcji nad intuicją lub intuicji nad percepcją
w odbiorze informacji, prowadzi do zasadniczych różnic w strategiach poznawczych
i w stylach działania. (Nosal, 2001, s. 273). Podobnie, biorąc pod uwagę dwa sposoby wartościowania informacji – oparty na uczuciach bądź myśleniu, można się spodziewać dwóch różnych stylów funkcjonowania uczniów, oceny i podejmowania przez nich decyzji.

Typologia powstała na skutek kombinacji dwóch sposobów odbioru informacji z dwoma sposobami jej wartościowania, to „baza”, która powinna stanowić punkt wyjścia
w planowaniu działań wychowawczych, poszukiwaniu skutecznych form i metod pracy.

Istotne różnice w odbiorze informacji, jak i ich wartościowaniu, stanowiące „podłoże” różnych strategii umysłowych, winny być uwzględniane zarówno w fazie planowania, organizacji zajęć, jak i później, w fazie ich realizacji.

Niniejszy poradnik, opracowany z myślą o twórczych wychowawcach,  zawiera wskazówki zarówno merytoryczne, jak i metodyczne do prowadzenia zajęć rozwijających różne społeczne umiejętności młodzieży. Szczególnie polecany jest wychowawcom, którzy – wykorzystując wiedzę o preferencjach poznawczych uczniów – chcą im pomóc
w przygotowaniu do aktywnego uczestnictwa w życiu społecznym. To bowiem wymaga
z jednej strony dużej stabilności postaw, a z drugiej –wielkiej giętkości i plastyczności.

Opracowany poradnik składa się z trzech części. W pierwszej ukazana zostanie możliwość wykorzystania przez wychowawców wiedzy o typach umysłu uczniów
w konkretnych sytuacjach zadaniowych, przed jakimi często staje zespół klasowy. Taką sytuacją może być zorganizowanie wycieczki, studniówki, czy też jakiejś akcji charytatywnej. Druga część niniejszego poradnika dotyczy dostosowania metod i form pracy wychowawczej do typów umysłu reprezentowanych przez różnych uczniów. Ostatni element poniższego opracowania to konkretna propozycja wykorzystania znanej wychowawcom techniki E. de Bono w nietypowej wersji, uwzględniającej wiedzę o preferencjach poznawczych uczniów.

 

Wiedza o typach umysłu uczniów a  sytuacje zadaniowe

Praca z zespołem klasowym może stać się bardziej efektywna, jeśli do poszczególnych zadań zaangażujemy uczniów, których typ umysłowości najlepiej poradzi sobie z wymogami konkretnej sytuacji. I tak np. do działań, wymagających koncentracji uwagi przede wszystkim na zadaniu podczas realizacji wspólnego celu, słusznym wydaje się być zaangażowanie uczniów o różnych typach umysłu. Pozwoli to na aktywizację wszystkich uczniów, a jednocześnie wpłynie na efektywność i jakość wykonania zadania. Mając do czynienia ze złożoną sytuacją zadaniową, jak choćby organizacja klasowej wycieczki czy imprezy, warto wykorzystać wiedzę o dominujących rysach umysłowości swoich uczniów i uczynić ich odpowiedzialnymi za realizację poszczególnych przedsięwzięć, zgodnie z preferencjami. I tak np. uczniowie „obserwatorzy”, zajmujący rzeczową postawę względem świata, skoncentrowani na teraźniejszości, będą niezastąpieni w działaniach wymagających pozyskiwania informacji, dokonywania porównań, obliczeń, pomiarów (Nosal, 2001, s. 276). To im warto zlecić poszukanie korzystnej oferty wycieczki, przygotowanie programu imprezy, sporządzenie planu finansowego, prowadzenie klasowego budżetu. Należy przy tym pamiętać, że „obserwator”, charakteryzujący się dystansem emocjonalnym, mający problemy w relacjach interpersonalnych, będzie miał trudność we współdziałaniu z rówieśnikami oraz podejmowaniu decyzji, zwłaszcza jeśli sytuacja będzie niepewna i niejasna.

W działaniach wymagających perspektywy krótkoterminowej, podobnie jak „obserwatorzy”, sprawdzą się uczniowie „pragmatycy”. Od nich jednak nie należy oczekiwać chłodnego dystansu wobec rzeczywistości i faktów. „Pragmatycy”, będący mistrzami improwizacji, postrzegający świat jako „okazję” do kreowania faktów (Nosal, 2001, s. 278), będą niezastąpieni w przedsięwzięciach wymagających podejmowania ryzyka, dostosowania się do zmian sytuacji. To od uczniów o tym typie umysłowości można oczekiwać dobrych pomysłów, nietypowych propozycji, twórczych idei. Warto przy tym pamiętać o koncentracji pragmatyków na bezpośredniej użyteczności kreowanych faktów i zadań. Jeśli nie będą widzieli „praktycznego” sensu zadania, nie podejmą się jego realizacji.

Jeśli w zespole klasowym znajdą się uczniowie „teoretycy”, których typ umysłu określa para funkcji „intuicja – myślenie”, warto wdrożyć ich do przedsięwzięć wymagających konsekwentnego działania regulowanego ścisłymi schematami. Umiejętność ścisłego planowania w szerszej skali, tworzenie planów przy zadanych celach,  to te obszary, w których uczniowie „teoretycy” najlepiej wykorzystają swoje preferencje. To im warto zlecić „kontrolowanie” planu zajęć, sprawy wymagające przestrzegania terminów, prowadzenie formalnej dokumentacji, dbanie o porządek itp.

W działaniach nastawionych na rozwój i współpracę w grupie, wymagających dobrej komunikacji interpersonalnej, „sprawdzą” się ci uczniowie, których typ umysłu wyznaczany jest przez kombinację „intuicja – uczucia”, jako parę dominujących funkcji świadomości”, czyli „wizjonerzy”. To oni właśnie, dzięki dobrze rozwiniętej intuicji i łatwości w dokonywaniu globalnych ocen sytuacji (Nosal, 2001, s. 280), będą potrafili skutecznie współpracować z innymi. Komunikowanie różnych subiektywnie doświadczanych perspektyw, bogaty język i zdolności empatyczne to te cechy „wizjonerów”, które niewątpliwie warto wykorzystać w integrowaniu zespołu, budowaniu otwartości i zaufania w grupie.

Typy umysłu uczniów a formy i metody prowadzenia zajęć o charakterze wychowawczym

Praca wychowawcy z zespołem klasowym nie ogranicza się tylko do realizacji wspólnych zadań i przedsięwzięć. Program wychowawczy obejmuje cały wachlarz zagadnień, które warto i trzeba z młodzieżą omówić, przedyskutować. W realizacji takich zadań, w doborze odpowiednich form przekazu treści,  cenna i wartościowa może okazać się wiedza o umysłowości uczniów.

„Gdy nie ma możliwości poznania preferencji uczestników, lub gdy są bardzo różni, warto stosować rozmaite formy oddziaływań” (Hamer, 1999, s.27). Owa różnorodność dotyczy także sposobu odbierania i wartościowania informacji przez uczniów.

Wykład , zwłaszcza zwięzły, precyzyjny, będzie trafną formą przekazu treści dla uczniów „obserwatorów” i „teoretyków”. Myślenie ukierunkowane przez nich na obiektywność, porządkowanie świata za pośrednictwem wyraźnych kategorii pojęciowych, pozwolą dobrze wykorzystać możliwości tkwiące w tej formie przekazu.

Pokaz to metoda pracy, którą warto wykorzystać, jeśli „odbiorcami” są uczniowie „pragmatycy”. Wykorzystanie w pokazie elementów ruchomych, kolorowych, a nawet chaotycznych,  może korzystnie oddziaływać i „współgrać” z  ich otwartą, probabilistyczną i pragmatyczną postawą wobec świata.

Samodzielna praca będzie prawdopodobnie formą ulubioną przez uczniów „obserwatorów” i „teoretyków”. Skoncentrowani na analizach, pomiarach, myśleniu logicznym, a jednocześnie nie najlepiej radzący sobie w kontaktach interpersonalnych, będą oni cenili spokój i możliwość samodzielnego działania.

Aktywizujące metody nauczania takie jak: metoda grup dyskusyjnych, debata, gry dydaktyczne czy „burza mózgów” stwarzają sytuacje stanowiące idealne pole działania dla konstruktywnego „pragmatyka” i otwartego na doświadczenie, entuzjastycznego „wizjonera”. Stąd można oczekiwać, że ta forma oddziaływań będzie najskuteczniejsza wobec uczniów o wspomnianych typach umysłowości.

 

Propozycja wykorzystania i uwzględnienia wiedzy o typach umysłu uczniów w technice „Sześciu Kapeluszy” E. de Bono

Niezwykle istotną kwestią w pracy wychowawczej, mającą  wpływ na jej efektywność, jest kreatywność zarówno nauczyciela, jak i członków zespołu klasowego w rozwiązywaniu problemów. Owa umiejętność z kolei uzależniona jest między innymi od składu i cech poszczególnych osób tworzących grupę.  Wiedza o typach umysłowości może i w tym obszarze zostać wykorzystana. Poszczególnym typom umysłu, określonym w teorii Junga, można przypisać bowiem różne kierunki twórczości (Nosal, 1992b, s. 20).

Zróżnicowanie członków zespołu pod względem intelektualnych możliwości i ograniczeń, przyczynia się do rozpatrywania problemu z  wielu punktów widzenia i poszerza możliwości znalezienia rozwiązania.

Zaproponowana przez Edwarda de Bono technika „sześciu myślowych kapeluszy”, jako jeden ze sposobów rozwiązywania problemów, może okazać się jeszcze skuteczniejsza i atrakcyjniejsza, jeśli uwzględnimy w niej wiedzę o preferencjach umysłowych uczniów.

Wykorzystanie techniki de Bono to także doskonała „okazja”, by zobaczyć, jak proces twórczego myślenia zdeterminowany jest pewnym „totalnym polem preferencji i awersji scalającym światło i cień umysłu”(Nosal, 1992b, s. 20).

Do nałożenia poszczególnych kolorów czapek myślowych, czyli reprezentowania określonego sposobu widzenia sprawy, można zaangażować uczniów, odpowiednio do ich preferencji umysłowych. I tak:

Do nałożenia kapelusza białego, który ma za zadanie zbierać fakty, liczby, dane – najlepiej zachęcić ucznia – „twórczego obserwatora”, który dzięki analitycznej obserwacji, podporządkowanej logicznym kryteriom, dokona oceny zdarzeń, faktów czy obiektów.

Kapelusz czerwony – skupiający się na emocjach, jakie budzi dana sprawa, kierujący się intuicją, będzie na pewno korzystnie reprezentował uczeń, którego styl wartościowania odbieranej informacji opiera się na doznaniach, uczuciach, a więc „wizjoner” czy „pragmatyk”.

Reprezentowanie kapelusza czarnego, którego zadaniem jest weryfikowanie faktów, ocena ich, zbadanie wszystkich zagrożeń, skutków ubocznych, wszelkich trudności, z powodzeniem można powierzyć uczniowi o typie umysłu „obserwatora” lub „teoretyka” , czyli takiego typu, u którego wartościowanie informacji polega na stosowaniu odniesień zewnętrznych, pozapodmiotowych.

Zadania spoczywające na reprezentowaniu kapelusza żółtego, a więc wskazywanie zalet i korzyści danego rozwiązania, dobrze wypełni uczeń o typie umysłu zarówno „obserwatora” ,traktującego fakty chłodno i z dystansem, ale i „pragmatyka”, który poprzez aktywne eksperymentowanie, wskaże na możliwości tkwiące w danej sytuacji.

Wskazywanie zupełnie nowych, oryginalnych pomysłów, rozpatrywanie  rozwiązania, a  więc zadania kapelusza zielonego, dobrze powierzyć uczniowi o typie umysłowości opartej na intuicji i uczuciach, a więc „wizjonerowi”, którego zdolność do globalnej oceny sytuacji, otwartość na doświadczenie i łatwość przewidywania przyszłości mogą być niezwykle pomocne na tym etapie rozwiązywania problemów.

Kapelusz niebieski, który kontroluje przebieg spotkania, porządkuje dotychczasowe myślenie o problemie, podsumowuje dyskusję, warto „nałożyć” uczniowi, u którego wartościowanie informacji polega na dążeniu do obiektywizacji, abstrahowaniu od subiektywnych doświadczeń i emocji, a więc „obserwatorowi” lub „teoretykowi”.

 

Ciekawym doświadczeniem dla uczniów, może być także „reprezentowanie” określonego koloru kapelusza przez osoby o typach umysłu, których preferencje są „niezgodne” z kolorem kapelusza. Wprowadzenie takiej odmiany techniki de Bono może jednocześnie uczyć tolerancji i akceptacji wobec odmienności typów umysłów wśród uczniów.

Technika „sześciu kapeluszy”, wzbogacająca sposób myślenia, w której wykorzystane zostaną preferencje umysłu uczniów, może stanowić doskonałą ramę do przeprowadzenia dyskusji, rozwiązywania problemów zespołu klasowego. Uczniowie mają także szansę na kształtowanie postawy tolerancji wobec odmiennych sposobów odbioru i wartościowania informacji, zdobywają szersze spojrzenie na wiele zagadnień.

Opracowany poradnik zawiera tylko kilka propozycji oddziaływań wychowawczych, w których wiedza o typach umysłowości uczniów, może zostać wykorzystana.

Autor poradnika jest przekonany, że spojrzenie na zespół klasowy jako na ciekawy układ, obejmujący przeciwstawne i dopełniające się typy umysłu, stanie się nowym i cennym doświadczeniem w pracy wychowawczej.

Życzę powodzenia.

 

Bibliografia:

  • Hamer, H. (1999).Rozwój umiejętności społecznych. Jak skuteczniej dyskutować
    i współpracować.
     Warszawa: VEDA
  • Nosal, C. S. (1992a).Diagnoza typów umysłu. Warszawa: PWN
  • Nosal, C. S. (1992b). Różnorodność twórczych umysłów – ujęcie holistyczne.W: C. S. Nosal (red.), Twórcze przetwarzanie informacji. Wrocław: Delta
  • Nosal, C. S. (1992c). Kształcenie dla twórczości. W: C. S. Nosal (red.),Twórcze przetwarzanie informacji. Wrocław: Delta
  • Nosal, C. S. (2001).Psychologia myślenia I działania menedżera. Wrocław: Akade

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *